BWV 269 Aus meines Herzens Grunde

 

BWV 269 Aus meines Herzens Grunde (in G Groot)

Het is niet bekend wanneer de eerste uitvoering van dit koraal heeft plaatsgevonden. Ook de componist van de oorspronkelijke melodie is niet bekend.

J.S. Bach: Aus meines Herzens Grunde, BWV 269 · Augsburger Domsingknaben · Reinhard Kammler · Claudia Waßner

Aus meines Herzens Grunde, BWV 269 · Stuttgart Gachinger Kantorei Helmuth Rilling

Aus meines Herzens Grunde
Sag' ich dir Lob und Dank,
In dieser Morgenstunde,
Darzu mein Lebelang,
O Gott in deinem Thron,
Dir zu Lob, Preis und Ehren,
Durch Christum, unsern Herren,
Dein' eingebornen Sohn.

Georg Niege (* 25 november 1525 in Allendorf; † 1589 in Herford) was een Duitse huurling, bestuursambtenaar en dichter. Nadat Niege in 1545 zijn baccalaureaat in de vrije kunsten aan de Universiteit van Marburg had behaald, sloot hij zich aan bij de huurlingen. Hij nam als eenvoudige huurling, later als klerk en vanaf 1564 als kapitein deel aan talrijke oorlogen en campagnes in het Keizerrijk, in Schotland en in Zweden. In 1567 werd hij door bemiddeling van de huurlingenleider Georg von Holle benoemd tot secretaris van het land en ridderschap van het bisdom Minden. Van 1569 tot 1576 was hij administrateur van het Hausberge-ambt, maar hij kon zijn positie niet behouden. In 1578 ging hij als burgemeester onder Caspar Müller ten strijde in de Nederlandse Oorlog. Zijn laatste jaren bracht hij door als beheerder van de Johanniterkommende Lage bij Osnabrück en als particulier in Herford. Niege schreef Duitse en Latijnse gedichten en een berijmde autobiografie. Hij zette ook een aantal nummers op muziek. Tijdens zijn leven werd er maar weinig van gedrukt. Bekend werd echter zijn lied Aus meines Herzens Grunde, een van de populairste protestantse liederen (Evangelical Hymnal nr. 443). Hij was een bekwaam dichter, humoristisch en een toegewijd luthers 

BWV 268 Auf, auf, mein Herz, und du, mein ganzer Sinn

 

BWV 268 Auf, auf, mein Herz, und du, mein ganzer Sinn (in G groot)

Van wie de melodie van dit lied is, is onderwerp van discussie. Het kan een vereenvoudigde melodie zijn van een compositie van Johann Staden. Anderen houden het erop dat de maker van de melodie onbekend is. In ieder geval is de Librettist wel bekend, namelijk Sigmund von Birken. Bach componeerde dit koraal rond 1731. Het originele lied bestond uit 10 coupletten.

J.S. Bach: Auf, auf, mein Herz, und du mein ganzer Sinn, BWV 268 · Augsburger Domsingknaben · Reinhard Kammler · Claudia Waßner

Johann Sebastian Bach - BWV 268 Choral 'Auf, auf, mein Herz, und du, mein ganzer Sinn' in G major Rundfunkchor Berlin - Robin Gritton

Auf, auf, mein Herz, und du mein ganzer Sinn,
Wirf alles das, was Welt ist, von dir hin;
Im Fall du willst, was göttlich ist, erlangen,
So lass den Leib, in dem du bist gefangen.

Sigmund von Birken (ook Sigismund von Birken; * 25 april 1626 in Wildstein, Elbogener Kreis; † 12 juni 1681 in Neurenberg, Fränkischer Reichskreis) was een protestantse Duitse dichter, schrijver en vertaler uit de barokperiode. Sigmund Birken groeide op in een pastorie. Hij was de zoon van Daniel Betulius, de plaatselijke predikant van Wildstein, nabij Eger in Bohemen. In 1629 werd het protestantse gezin om religieuze redenen verdreven en vluchtte naar Neurenberg, de geboorteplaats van de moeder. Tot aan zijn verheffing in de adelstand in 1654 droeg de dichter de naam Sigmund (of Sigismundus) Betulius. Nadat Birken de Latijnse school van het Heilig-Geisthospitaal en, vanaf 1632, de Egidienschule in Neurenberg had bezocht, studeerde hij van 1643 tot 1644 rechten in Jena. Rond de jaarwisseling van 1644/45 onderbrak hij zijn studie zonder deze af te maken en keerde terug naar Neurenberg. Daar schreef hij in het voorjaar van 1645 zijn eerste grote werk, de Voortzetting van de Pegnitzer Herdershond, en werd hij lid van de Pegnesische Bloemenorde onder het pseudoniem “Floridan”. Vanaf het einde van het jaar tot oktober 1646 werkte hij als leraar (onderwijzer en pedagoog) voor de prinsen Anton Ulrich en Ferdinand Albrecht en hun zusters Sibylle Ursula, Clara Augusta en Maria Elisabeth aan het hof in Wolfenbüttel. Nadat hij daar – waarschijnlijk onvrijwillig – werd vrijgelaten, zwierf hij twee jaar lang door Noord-Duitsland.
Birken verdiende zijn geld opnieuw als leraar. In november 1648 keerde hij terug naar Neurenberg. In de twee daaropvolgende jaren werd hij als dichter ook buiten de grenzen van zijn vaderland bekend: in 1649 en 1650 kwamen ambassadeurs uit heel Duitsland en Zweden daar bijeen om te onderhandelen over de uitvoering van de Vrede van Westfalen op de Executiedag van Neurenberg. Birken maakte naam als dichter met lofdichten voor de leider van de keizerlijke delegatie, Ottavio Piccolomini, en voerde zijn vredesstuk Teutscher Kriegs Ab- und Friedens-Einzug op met de studenten van Neurenberg tijdens het laatste vredesfeest op 14 juli 1650. 
In de daaropvolgende jaren bleef Birken werken als dichter en docent. Hij probeerde zich als freelance schrijver te vestigen, maar kon daar niet van leven. In Gottlieb Amadeus von Windisch-Graetz, met wie hij in Neurenberg bevriend was geraakt, vond hij een invloedrijke steunpilaar aan het hof in Wenen. In mei 1654 werd hij met de steun van keizer Ferdinand III verheven tot de adelstand en benoemd tot graaf van de Palts. Sindsdien noemt hij zichzelf “von Birken”.
Tegen het einde van zijn leven publiceerde Birken de Teutsche Rede-bind- und Dicht-Kunst (De kunst van het dichten en schrijven) als samenvatting van zijn ervaringen. In dit werk, een van de laatste typische barokpoëziewerken, citeert hij honderden van zijn eigen gedichten als voorbeeld voor de poëziestudent. In de 17e eeuw werd dit niet beschouwd als een vak voor genieën, zoals tegenwoordig, maar als een ambacht dat je kon leren. Er worden dan ook honderden regels gegeven die de poëziestudent moet leren om ‘goede’ gedichten te kunnen schrijven.

Sigmund von Birken

Sigmund von Birken stierf op 12 juni 1681 in Neurenberg en werd begraven op het Johannisfriedhof (grafnummer IB, 054b). Na zijn dood ging het snel bergafwaarts met de Pegnesiaanse Bloemenorde. Het bestaat nog steeds als een vereniging van burgers uit Neurenberg die trots verwijzen naar hun literaire verleden.
Van zijn talrijke geestelijke liederen zijn er twee nog steeds terug te vinden in het protestantse liedboek: het Passielied Jesu, deine Passion will ich jetzt bedenken (EG 88, ook gebruikt door Johann Sebastian Bach in BWV 5 en in een versie van de Johannes Passie) en Lasset uns mit Jesus trekken (EG 384).

Johann Staden (gedoopt 2 juli 1581 - 15 november 1634) was een Duitse barokorganist en componist. Hij is vooral bekend vanwege het oprichten van de zogenaamde Neurenberger School. Hij was de zoon van Hans Staden en Elisabeth Löbelle. De exacte geboortedatum is onbekend; men denkt dat hij in 1581 in Neurenberg werd geboren (de datum op het enige overgebleven portret) en uit documenten blijkt dat een zekere Johannes Starnn in juli 1581 werd gedoopt. Op 18-jarige leeftijd was Staden al behoorlijk beroemd en diende hij als organist van een van de stadskerken; in 1604 werd hij in dienst genomen als hoforganist in Bayreuth; hij trouwde datzelfde jaar. In 1605 verhuisde het hof naar Kulmbach, waar Staden bleef tot 1610 en twee bundels wereldlijke liederen publiceerde, Neue teutsche Lieder (1606) en Neue teutsche geistliche Gesäng (1609). Hij bezocht Bayreuth mogelijk opnieuw in 1610 en keerde in 1611 terug naar Neurenberg, het jaar dat zijn dochter daar werd gedoopt. In juni 1612 verliet hij Neurenberg opnieuw om Hans Leo Hassler op te volgen als hoforganist in Dresden. Hij bleef tot ongeveer 1614/15 en werd op 20 juni 1616 organist aan de Spitalkirche in Neurenberg. Later dat jaar verhuisde hij naar de Lorenzkirche, waar hij Kaspar Hassler opvolgde. Ten slotte aanvaardde hij in 1618 de meest prestigieuze muzikale functie in Neurenberg: organist aan de kerk van Saint Sebald (Sebalduskirche). Hij bekleedde die functie tot aan zijn dood in 1634.

Johann Staden

BWV 267 An Wasserflüssen Babylon - Ein Lämmlein geht und trägt die Schuld

 

BWV 267 An Wasserflüssen Babylon - Ein Lämmlein geht und trägt die Schuld (G major, A-flat major)

Het betreft hier een compositie voor twee verschillende liederen . An Wasserflüssen Babylon was een compositie van Matthias Greitter en de Librettist is Wolfgang Dachstein. Het tweede lied is van Paul Gerhardt.  De compositie van Bach is van 1725 of eerder. 

J.S. Bach: An Wasserflüssen Babylon, BWV 267 · Augsburger Domsingknaben · Reinhard Kammler · Claudia Waßner

An Wasserflüssen Babylon, BWV 267 · Chamber Choir of Europe & Nicol Matt

Ein Lämmlein geht und trägt die Schuld · Bach-Chor Siegen

Homilius: Ein Lämmlein geht und trägt die Schuld, HoWV. I.2 / Pt. 1 - No. 1, Choral: Ein Lämmlein geht und trägt die Schuld · Basler Madrigalisten · Neue Düsseldorfer Hofmusik · Fritz Näf

An Wasserflüssen Babylon,

da saßen wir mit Schmerzen:

wir hängten auf mit schwerem Mut

die Harfen und die Orgeln gut.

An ihre Bäum der Weiden,

die drinnen sind in ihrem Land

da mussten wir viel Schmach und Schand

täglich von ihnen leiden.

Tekst: Wolfgang Dachstein (1525) Melodie: Matthias Greiter

Ein Lämmlein geht und trägt die Schuld
der Welt und ihrer Kinder;
es geht und büßet in Geduld
die Sünden aller Sünder;
es geht dahin, wird matt und krank,
ergibt sich auf die Würgebank,
entsaget allen Freuden;
es nimmet an Schmach, Hohn und Spott,
Angst, Wunden, Striemen, Kreuz und Tod
und spricht: "Ich will’s gern leiden."

Wolfgang Dachstein (Componist) Geboren: c1487 - Offenburg an der Kinzig, Baden-Württemberg, Duitsland Overleden: 7 maart 1553 – Straatsburg
Wolfgang [Egenolf] Dachstein was een Duitse componist en organist. Hij behoorde tot een familie van theologen en muzikanten die oorspronkelijk uit Dachstein, nabij Straatsburg, kwamen. In de zomer van 1503 begon hij zijn studie theologie aan de universiteit van Erfurt, waar ook Martin Luther, een tijdgenoot, studeerde. In 1520 had hij de geloften van de Dominicaanse orde afgelegd en was hij organist van de kathedraal van Straatsburg. Op 11 maart 1521 werd hij organist aan St. Thomas's, en gaf hij ook les aan de school die aan St. Thomas's was verbonden. Hij bleef de rest van zijn leven in Straatsburg. Op 18 juni 1523 bekeerde hij zich tot het lutheranisme. Hij behield zijn post aan St. Thomas's, zelfs na zijn bekering. In 1541 werd hij opnieuw organist aan de kathedraal. In 1542 werden hij en Matthias Greiter leraar aan het Gymnasium Argentinense. Op 27 oktober 1549, tijdens de opschorting van het protestantisme in Straatsburg (1549-1560), keerde Dachstein terug naar het katholicisme, waardoor hij zijn positie aan de kathedraal kon behouden. Een pamflet dat hij schreef waarin hij de magistraat bekritiseerde, resulteerde in zijn ontslag bij St. Thomas in 1551.
Samen met Matthias Greiter creëerde Dachstein enkele van de beroemdste melodieën van de Reformatie. Hij componeerde melodieën voor de psalmen Der Töricht spricht: Es ist kein Gott (Ps.xiv), O Herr, wer wird sein Wohnung han (Ps.xv) en Aus tiefer Not schrei ich zu dir (II) (Ps.cxxx), en een hymnemelodie, Ich glaub darum red ich, in de Strassburger Kirchenampt van 1525; en An Wasserflüssen Babylon (Ps.cxxxvii) in Psalmen, Gebett und Kirchenübung (Straatsburg, 1525). Deze laatste stond model voor de psalmmelodie in het Geneefse Psalter uit 1541 (Calvijn hoorde de melodieën van Dachstein in Straatsburg in 1538).
Dachsteins melodieën lijken op de ‘Hofweise’-stijl. omdat ze bedoeld waren voor het grote publiek. Ze lijken ook op de melodieuze odes van Petrus Tritonius, Heinrich Glarean en Ludwig Senfl. Twee regels overheersen in zijn polyfone zettingen van Psalmen xiv, cxxv en cxxxvii (Grossen Kirchen-Gesangbuch, 1572), waardoor ze bijzonder geschikt zijn voor populair gebruik. Er is ook één polyfoon lied van hem bewaard gebleven: Ach Elslein, ach Elslein wilt mit mir in die Ernte, in CH-Bu F.X.1–4. Sommige van zijn composities kunnen worden beschreven als quodlibets, waarbij ze een nieuw gecomponeerde melodie combineren met een bekende.

Matthias Greiter (Componist) Geboren: c1494 - Aichach, nabij Augsburg, Beieren, Overleden: 20 december 1550 – Straatsburg
Matthias [Matthaeus, Matthהus, Mathis, Mateus] Greiter [Greitter, Greuter, Greyter, Gritter, Gryter] was een Duitse componist en kantor. Geboren nabij Augsburg, studeerde hij in 1510 af aan de Universiteit van Freiburg in Breisgau en beoefende waarschijnlijk muziek in de kring rond de rechtenprofessor Ulrich Zasius. Zijn muzikale collega's waren onder meer Thomas Sporer (waarvan wordt aangenomen dat hij zijn leraar was), Johannes Heugel, Sixt Dietrich, Johannes Zwick en Johann Weck. Hij verliet Freiburg mogelijk voor Ingolstadt vóór de komst van Bonifacius Amerbach in 1513, maar zijn eerste gedateerde muziek verscheen minder dan een decennium later in partituren in het bezit van de humanist van Bazel (CH-Bu F.X.1–4). Uiterlijk in 1522 was Greiter in Straatsburg, waar hij de positie van Vors?nger (Cantor praebendarius) bekleedde aan de kathedraal. De organist van de kerk van St. Thomas, Wolfgang Dachstein, moedigde hem aan tot het protestantisme toen de stad officieel hervormingen toestond, en in 1524 verliet Greiter het kloosterleven, trouwde en werd burger. Matthias Greiter bleef aan de hervormde kathedraal als de eerste protestantse Kantor, en paste nieuwe melodieën aan en componeerde ze voor gebruik door de gemeente; deze verschenen in de invloedrijke Teutsch Kirchenampt (1524) en Psalmen, Gebett und Kirchenübung (1525). Om zijn salaris aan te vullen, bekleedde hij ook prebendes in verschillende stadskerken: St Martin, St Stephen en Old St Peter. Zijn werk in de Latijnse scholen van Straatsburg begon in 1534 en in 1538 werd hij benoemd tot het nieuw opgerichte Gymnasium Argentinense. In 1544 publiceerde hij een kort Elementale musicum juventuti accommodum (herdrukt in Schmid, 94–105) voor zijn studenten. Een beschuldiging van overspel in 1546 kostte Matthias Greiter bijna al zijn functies en hij werd pas in 1548 hersteld aan het Gymnasium. Met het begin van de Interim in 1549 keerde de pragmatische componist, wiens inkomen onvoldoende was om zijn tien kinderen te onderhouden, terug naar het katholicisme en herwon zijn post als kantor aan de opnieuw gekatholiciseerde kathedraal. Zijn terugkeer naar de kathedraal met zijn vriend Dachstein in januari 1550 bracht beide muzikanten de woede van de protestantse gemeenschap van Straatsburg. Hij stierf aan de pest aan het einde van het jaar. Matthias Greiters kleine maar indrukwekkende oeuvre omvat enkele van de meest gevierde melodieën en teksten van de Reformatie, waaronder Es sind doch alle selig (Ps 119) en O Herre Gott, begnade mich (Ps 51), die zowel Duitse als Franse hervormde muziekstijlen beïnvloedden. Calvijn gebruikte verschillende van zijn melodieën; Greiter heeft mogelijk ook een aantal melodieën gecomponeerd die verband houden met Marots berijmde psalmen. Zijn wereldlijke werken voor vier en vijf stemmen, zowel akkoord- als polyfoon, tonen een grillig en idiosyncratisch gebruik van ritme en woordspel (Es hiedri hut gut Schedri), combinatietechniek (Elslin en de 'list-quodlibets' op eieren en lepels), ostinato ( Ich stund an einem Morgen/Lass sie fahren) en modulatie ( Passibus ambiguis/Fortuna desperata). Het Fortuna-motet, met zijn symbolische teksten, is het vroegste Duitse werk met een chromatische afdaling door de kwintencirkel, beginnend op F en eindigend op F. Het is het enige bekende exemplaar in de periode waarin het gebruik van een B wordt geïmpliceerd. In natura alleen voorafgegaan door Willaerts beroemde 'duo' Quid non ebrietas, werd het na de dood van de componist gedrukt als een voorbeeld van musica ficta in Gregor Fabers Musices practicae erotematum (Bazel, 1553).

Paul Gerhardt

Paul Gerhardt (Gräfenhainichen, 12 maart 1607 – Lübben, 27 mei 1676) was een Duitse predikant, die vooral bekend is geworden als dichter van geestelijke liederen. Gerhardt was de zoon van een herbergier en burgemeester, terwijl zijn grootvader van moederszijde superintendent (regionaal toezichthouder) in de Lutherse kerk was. Hij studeerde van 1628 tot 1643 theologie aan de universiteit van Wittenberg, die toen gedomineerd werd door de lutherse orthodoxie. In 1651 was hij hulpprediker in Berlijn en huisleraar bij de advocaat Andreas Barthold met wiens dochter hij in 1655 trouwde. Eind 1651 werd hij predikant in het ten zuiden van Berlijn gelegen stadje Mittenwalde. In 1657 keerde Gerhardt terug naar Berlijn om predikant te worden van de Nikolaikerk. Hier raakte de strikte lutheraan in conflict met de godsdienstpolitiek van de calvinistische keurvorst Frederik Willem I van Brandenburg. Hij weigerde een door de keurvorst opgestelde tekst te ondertekenen, waarmee hij verklaarde dat de calvinisten evenveel erkenning verdienden als de Lutheranen. Volgens Gerhardt ging dit in tegen een Lutherse geloofsbelijdenis uit 1580 (de Konkordienformel) en kon hij de calvinisten niet als christenen beschouwen. Hierop werd hij in februari 1666 geschorst als predikant. In januari 1667 werd hij op verzoek van de Berlijnse burgers en de stadsregering weer in het ambt hersteld, maar al in februari gaf hij vrijwillig zijn predikantschap op, omdat hij weliswaar niet meer formeel de calvinisten hoefde te erkennen, maar dit in de praktijk wel moest doen. Na het overlijden van zijn vrouw in 1668 verliet Paul Gerhardt Berlijn en hij werd in 1669 predikant in het Saksische Lübben, waar hij op 27 mei 1676 overleed. Van zijn 4 kinderen overleefde hem slechts één zoon, Paul Friedrich. In 1647 werd Paul Gerhardt bekend als dichter omdat in dat jaar de Berlijnse cantor Johann Crüger 18 liederen van hem opnam in de tweede druk van zijn populaire gezangboek Praxis Pietatis Melica. In de editie van 1653 was het aantal al gegroeid tot 81. In 1666 verscheen de eerste editie van een gezangboek dat geheel gevuld was met zijn liederen, Paul Gerhardts Geistliche Andachten. In totaal schreef Gerhardt 134 Duitse gedichten. Veruit de meeste hiervan zijn geschreven voordat hij in Berlijn in conflict kwam met de "Grote Keurvorst" Frederik Willem van Brandenburg. De liederen kenmerken zich door een tijdloze spiritualiteit die een sfeer van godsvertrouwen ademt. Paul Gerhardts bekendste lied is ongetwijfeld O Haupt voll Blut und Wunden, dat door Johann Sebastian Bach in zijn Matthäuspassion als Leitmotiv wordt gebruikt. Gerhardt vertaalde en berijmde - voor dit lied - het Latijnse gedicht Salve caput cruentatum van de dertiende-eeuwse Cisterciënzer monnik Arnulf van Leuven. Dertien van Gerhardts meer dan 100 liederen zijn in vertaling opgenomen in het Nederlandse Liedboek voor de Kerken. Naast O Hoofd vol bloed en wonden hebben het adventslied Hoe zal ik u ontvangen en het avondlied Beveel gerust uw wegen grote bekendheid gekregen.

Gerhardt schreef 134 liederen, geen vrije gedichten. Zijn bekendheid dankt hij vooral aan Johann Crüger (1598-1662), cantor van de Nikolaikirche, die 18 liederen van hem opnam in de tweede druk van het veel gebruikte gezangboek Praxis Pietatis Melica (1647). In de vijfde druk (1653) was het aantal Gerhardtliederen opgelopen tot 81.

Praxis Pietatis Melica van Johann Crüger