BWV 649 “Ach bleib bei uns, Herr Jesu Christ”

Schüblerkoralen

Nederlandse Bachvereniging:
“Een exercitie voor één enkele hand? Een incompleet bewaard gebleven werk? Of toch een rare fuga met een veel te lang thema? Als je BWV 649 los zou tegenkomen, vraag je je in de eerste halve minuut af wat voor soort stuk het is. Maar als de tweede partij inzet, vallen de stukjes van de puzzel snel op hun plaats met de koraalmelodie Ach bleib bei uns, Herr Jesu Christ: het gaat om een koraalbewerking! Toch volgt BWV 649 niet het typische stramien van dit soort orkestukken: het muzikale weefsel is in zijn strikte tweestemmigheid uitzonderlijk licht. Net zoals de andere koraalbewerkingen uit de Schübler-Choräle is ook dit een bewerking van een eerder werk voor een heel andere bezetting. Oorspronkelijk schreef Bach vrijwel dezelfde noten als een aria voor violoncello piccolo en sopraan, als onderdeel van de cantate BWV 6. Waarom juist deze aria in de Schübler-Choräle werd opgenomen weten we niet, maar wat in ieder geval hielp was dat Bach zich in die aria van zijn moderne ‘galante’ kant liet zien: geen complex contrapunt of doorwrochte harmonieën, maar elegante melodieuze eenvoud. Dat was het soort muziek waar in de late jaren 1740 de meeste markt voor was. De gedrukte Schübler-Choräle waren behalve bij Bach zelf ook bij zijn zonen Wilhelm Friedemann in Halle en Carl Philipp Emanuel in Berlijn te koop. Wie daar toen allemaal een exemplaar kochten is helaas niet bekend. Maar het zou goed kunnen dat BWV 649 destijds al op een van de instrumenten van orgelbouwer Arp Schnitger klonk, bijvoorbeeld dat in Schloß Charlottenburg, of in Hamburg. Bij zijn orgel in Uithuizen duurde het wat langer, maar ook dat is dubbel en dwars goed gekomen.”
'Blijf bij ons, Jezus, onze Heer' is een door Pieter Boendermaker vertaalde en bewerkte versie van het lied Ach bleib bei uns, Herr Jesu Christ. Het is een lied van Nikolaus Herman (https://bach-dag.blogspot.com/2025/01/bwv-266-als-vierzig-tag-nach-ostern-warn.html) en Nikolaus Selnecker (https://bach-dag.blogspot.com/2025/01/bwv-253-ach-bleib-bei-uns-herr-jesu.html). In diverse Nedderlandse liedbundels is het lied opgenomen.

Fragment BWV 649.

Ach bleib bei uns, Herr Jesu Christ - Peter Kofler

Ach bleib bei uns, Herr Jesu Christ - Anne-Isabelle de Parcevaux

Ach bleib bei uns, Herr Jesu Christ,
weil es nun Abend worden ist;
dein göttlich Wort, das helle Licht,
laß ja bei uns auslöschen nicht!

In dieser letz'n betrübten Zeit
verleih uns, Herr Beständigkeit,
daß wir dein Wort und Sakrament
rein b'halten bis an unser End'!

Herr Jesu, hilf, dein' Kirch' erhalt,
wir sind gar sicher, faul und kalt!
Gib Glück und Heil zu deinem Wort,
damit es schall' an allem Ort!

Erhalt uns nur bei deinem Wort
und wehr' des Teufels Trug und Mord!
Gib deiner Kirchen Gnad' und Huld,
Fried', Einigkeit, Mut und Geduld!

Ach Gott, es geht gar übel zu,
auf dieser Erd' ist keine Ruh',
viel Sekten und viel Schwärmerei
auf einem Haufen kommt herbei.

Den stolzen Geistern wehre doch,
die sich mit G'walt erhöhen hoch
und bringen stets was Neues her,
zu fälschen deiner rechte Lehr'.

Die Sach' und Ehr', Herr Jesu Christ,
nicht unser, sondern dein ja ist;
darum so steh du denen bei,
die sich auf dich verlassen frei!

Dein Wort ist unsers Herzens Trutz
und deiner Kirchen wahrer Schutz;
dabei erhalt uns, lieber Herr,
daß wir nicht anders suchen mehr!

Gib, daß wir leb'n in deinem Wort
und darauf ferner fahren fort
von hinnen aus dem Jammertal,
zu dir in deinen Himmelssaal!

 

BWV 648 “Meine Seele erhebt den Herren”

Schüblerkoralen

Nederlandse Bachvereniging:
“Met de Reformatie raakte het gregoriaans in Noord-Europa uit de mode, maar enkele melodieën hielden toch stand in de wassende koralenvloed. De meest iconische was wel de oeroude tonus peregrinus, die traditioneel vooral klonk op de Magnificat-tekst. Zo ook in Bachs eigen Magnificat, BWV 243, uit ca.1733. Eerder gebruikte Bach de melodie al in de cantate Meine Seele erhebt den Herren, BWV 10, uit 1724. En laat dit koraal nu een letterlijk arrangement zijn uit precies die cantate, alweer met de tonus instrumentaal boven het stemmenweefsel. De tekst? Er denket der Barmherzigkeit und hilft seinem Diener Israel auf, in het Latijn… Suscepit Israel! Bach was duidelijk blij met dit ontroerende effect. Net zo bijzonder is de baslijn. Hij voelt als een ostinato, een regelmatig herhalende baslijn, maar in feite zijn alleen het begin en einde identiek. Onderweg voegt de bas zich keurig naar de harmonieën en springt het wiegende thema van stem naar stem. Daarbij volgt de arrangeur, Bach zelf?, het origineel zo letterlijk dat de rechterhand op enkele plaatsen de linker moet bijstaan op het lagere klavier.”
De tekst is gebaseerd op de Lofzang van Maria Lukas 1: 46-55 met een Klein Gloria of Gloria Patri tot besluit.

BWV 648.

Meine Seele erhebt den Herren - Reitze Smits

Meine Seele erhebt den Herren - Gerben Budding

Meine Seele erhebt den Herren,
und mein Geist freuet sich Gottes, meines Heilandes;
denn er hat die Niedrigkeit seiner Magd angesehen.
Siehe, von nun an werden mich selig preisen alle Kindeskind;
denn er hat große Ding an mir getan,
der da mächtig ist und des Name heilig ist.
Er übet Gewalt mit seinem Arm
und zerstreuet, die hoffärtig sind in ihres Herzens Sinn.
Er stößet die Gewaltigen vom Stuhl
und erhöhet die Niedrigen.
Die Hungerigen füllet er mit Gütern
und lässet die Reichen leer.
Er denket der Barmherzigkeit und hilft seinem Diener Israel auf,
wie er geredt hat unsern Vätern,
Abraham und seinem Samen ewiglich.
Ehre sei dem Vater und dem Sohn und auch dem Heiligen Geiste,
wie es war im Anfang, jetzt und immerdar
und von Ewigkeit zu Ewigkeit, Amen.

 

BWV 647 “Wer nur den lieben Gott lässt walten”

Schüblerkoralen

Nederlandse Bachvereniging:
“In Bachs koraalbewerkingen voor orgel zorgt het koraal dat de basis vormt voor een tweede laag die altijd aanwezig is. Soms blijft dit bronmateriaal wat verborgen, en soms klinkt het door in de hele orgelbewerking. Voor Bachs publiek waren koralen, verborgen of niet, vooral kerkliederen en dus: een simpele melodie met een welbekende tekst. In Bachs koraalbewerkingen voor orgel is er zo altijd een wisselwerking tussen vocale en instrumentale muziek. In het geval van de Schüblerkoralen – waar BWV 647 er één van is - heeft die wisselwerking nog een extra laag. Minstens vijf van de zes Schüblerkoralen zijn gebaseerd op delen uit cantates die Bach al eerder had geschreven. In het geval van BWV 647 gaat het om een duet voor sopraan en alt uit de cantate Wer nur den lieben Gott läßt walten, BWV 93. Zo is er dus niet alleen een connectie met het oorspronkelijke koraal, maar ook met Bachs gebruik ervan in zijn cantates. Die twee lagen – koraal en cantate – spelen niet altijd dezelfde rol in de vocaal-instrumentale wisselwerking. Soms klinkt de koraalmelodie in de cantate juist niet gezongen maar als instrumentale partij. Dat is ook zo in cantate BWV 93: in het duet zingen de twee stemmen muziek die alleen aan het begin op de koraalmelodie is gebaseerd – daardoorheen spelen de strijkers de onversierde koraalmelodie in recht-door-zee-noten. Zo gaan in deze orgelversie, BWV 647, de begeleidende stemmen dus terug op gezongen muziek, terwijl de koraalmelodie ook in de cantate al instrumentaal was. Maar juist omdat in de orgelversie alles instrumentaal is, treedt de eenvoudige koraalmelodie weer prominent – en meezingbaar – naar voren.”
Eerder kwam het lied al voor in BWV 642 en BWV 434.

BWV 647.

Wer nur den lieben Gott lässt walten - Ton Koopman

Wer nur den lieben Gott läßt walten - Matthias Havinga

Wer nur den lieben Gott läst walten
Und hoffet auf Ihn allezeit
Der wird Ihn wunderlich erhalten
In aller Noht und Traurigkeit.
Wer Gott dem Allerhöchsten traut
Der hat auf keinen Sand gebaut.

Was helfen uns die schweren Sorgen?
Was hilft uns unser Weh und Ach?
Was hilft es daß wir alle Morgen
Beseuftzen unser Ungemach?
Wir machen unser Kreutz und Leid
Nur größer durch die Traurigkeit.

Man halte nur ein wenig stille
Und sey doch in sich selbst vergnügt
Wie unsres Gottes Gnadenwille
Wie sein’ Allwissenheit es fügt
Gott der uns Ihm hat auserwehlt
Der weis auch sehr wohl was uns fehlt.

Er kennt die rechte Freudenstunden
Er weis wohl wenn es nützlich sey
Wenn Er uns nur hat treu erfunden
Und merket keine Heucheley.
So kömmt Gott eh wir uns versehn
Und lesset uns viel Guts geschehn.

Denk nicht in deiner Drangsalshitze
Daß du von Gott verlassen seyst
Und daß Gott der im Schoße sitze
Der sich mit stetem Glükke speist.
Die Folgezeit verändert viel
Und setzet Jeglichem sein Ziel.

Es sind ja Gott sehr schlechte Sachen
Und ist dem Höchsten alles gleich
Den Reichen klein und arm zu machen
Den Armen aber groß und reich.
Gott ist der rechte Wundermann
Der bald erhöhn / bald stürtzen kan.

Sing / bet / und geh auf Gottes Wegen
Verricht das Deine nur getreu
Und trau des Himmels reichem Segen
So wird Er bey dir werden neu.
Denn Welcher seine Zuversicht
Auf Gott setzt / den verläst Er nicht.